زايشِ مان ، انسانيتِ مان ؛ و نه اصل و نسبِ مان ! 

           خانه           قلم ها                  rouzaneha@rouzaneha.org               پيوند ها                       

   فريدون ، دانشي که ... رفت           زندگينامهء فريدون ايل بيگی     نسخهء PDF

اشعار

نوشته های سياسی

نوشته ها و ترجمه هایِ پراکنده

عکسهايِ فريدون

پيشاپيش بگويم :

آنچه که در زير مي آيد ، زندگينامهء فريدون ست بامدد از خاطراتم *2 و بيشتر از ديده هايم تا شنيده هايم - فريدون عادت نداشت ، نمي خواست يا ياد نگرفته بود از خود بگويد . و هرچه را که مي توان "سند " ناميد( دستنوشته ها ، نامه هاي ِ نوشته به دوستان يا دريافتي از آنها و ... ) را قبل از رفتنش بدست ِ آتش سپارد- به جز اندکي که در نزدِ من و در جاي ِ ديگر ، به سهو يا به عمد ، فراموش کرده بود.

زندگي ِ اورا به سه دوره مي توان تقسيم کرد :

1. سي و دو سالي که در ايران زيست با دوستان ِ بسيار که بيشتر دوراني بود ادبي/اجتماعي .
2. هجده سال ِ اول ِ اقامتش در فرانسه ( و 9 سالي از آن ، بعد 22 بهمن ِ57 ، با رفت و برگشت هاي ِ مرتب و گاه بي وقفه اش به ايران و اقامت هاي ِ بالنسبه طولانيش ) .

در اين دوره ، به جز با دوستان ِ جديد ( و قليل ) ، تمام ِ روابطش را با دوستان ِ قديمي ( وبيشتر ادبي ) بالکل قطع کرد . با تنها کسي که دوباره رابطه برقرار نمود احمد ِ شاملو بود.
3. دوازده سال ِ آخر ِ زندگيش توام بود بابه شک کردن بر معيارهايش ، با بازنگري ِ کامل برگذشته اش . بسياري از باور هايش را از دست داد - بي آنکه لحظه اي از " انسان ِ اجتماعي " *3 بودن بدور گردد . از قبل ميدانست ( ولي اينبار ديگر پرهيز نکرد تا ياد بگيرد که ) "ياران " هميشه يار نيستند واين همراه بود با سرخوردگي هاي ِ بسيار و در تنهائي ترين ِ تنهائي ها بسر بردن : بسيار داد و گيرندگان ، آنگاه که ديگر نمي خواست آنسان بدهدکه آنان خواستارش بودند ، فراموشش گردند ... بگذريم که گذشتن گويا خوبست !

آراد (م.) ايل بيگي 

فريدون ، دانشي که رفت ... *1

در 17 مرداد 1317 در بندر ِ انزلي ( که در آنزمان نام ِ عاريتي ِ قلدر رضا ، يعني پهلوي را داشت )  بدنيا آمد .

فريدون ( اولين فرزند ِ خانواده اي با هفت فرزند : سه دختر و چهار پسر ) ، سيزده سال از من، آخرين فرزند ، بزرگتر بود و بالطبع کودکي اورا نديدم و نشناخته ام ( برف را مي بينم و فاخرانه مي گويم : مي بارد ! ) . مگر شنيده هايم از اين وآن . راويان ( از جمله مادرم و نه تنها او ) چنين مي گويند : از کودکي آرام و بي آزار و گوشه گير و درخود و با حجب و حيا *4 .  از نو جواني و سالهاي ِ اول ِ جوانيش هم چندان چيزي نمي دانم .

تحصيلات ِ ابتدائي و نيمي از دبيرستان را درهمين شهر گذراند و نيمهء ديگررا در دبيرستان ِ دارالفنون ِ تهران به پايان رساند . به گفتهء تمام ِ شاهدان ، از شاگردان ِ نخبه بود . در محلهء عرب ها ، در ناصرخسرو ، در اتاق ِ کوچکي ميزيست و براي ِ امرار ِ معاش وتهيهء مخارج ِ تحصيل - بدلبل ِناتواني ِ خانواده براي ِپرداخت ِتمام ِ آنها – ، شبها به انواع ِ کارها ، از جمله نجاري ، مي پرداخت .

 
با اخذ ِ ديپلم ِ ادبي ، به تعبير ِ معروف به " خدمت ِ نظام " رفت و با درجهء ستوان سومي ، در تهران و خاش ، 18 ماهي خدمت کرد . ارتش را عليرغم ِ تمايل ِ فرماندهانش براي ِ ماندن ، ترک کرد و چند ماهي در بيکاري بسر برد و همزمان با اعتراضات َ مردمي و دانش آموزان و دانشجويان و معلمان که منجر به کشته شدن ِ معلم خانعلي ( بگمانم در سال ِ 1339 – درجائي خواندم که درفروردين 40 بود  ) و تظاهرات بنفع ِ مصدق *5 در رابطه با جريان ِ روشنفکري اي که گويا اشرف پهلوي براي ِ بدام انداختن ِ روشنفکران ِ مخالف براه انداخته بود ، دستگير شد و دو سه ماهي در زندان ِ قزل قلعه بود و در شب ِ چهارشنبه سوري آزاد گرديد .

بعد از آزادي از زندان ، باز چندماهي بيکار بود و سپس در آزمون ِ استخدامي ِسازمان ِ بيمه هاي ِ اجتماعي برگزيده شد و به کار در اين سازمان پرداخت .
کمي بعد خواهرم ، نسرين ، به استخدام ِ وزارتِ پست و تلگراف و تلفن درآمد و با کومک مالي ِ فريدون و نسرين ، از محلهء خاني آباد و تهرانچي ِ راه آهن به ميدان ِ ثربا رفتبم و باصطلاح شمال ِ شهر نشين شديم ! *6

بعد از دوسال ، کمي شمالي تر شديم و به محلهء باغ ِ صبا / سليم رفتيم و از همين خانه بود که از طرف ِ سازمان ِ بيمه هاي ِ اجتماعي ِ کارگران ِ ايران به مدت ِ شش ماه به فرانسه فرستاده شد تادر زمينهء بيمهء کارگران و طرز ِ کار ِ تامين ِ اجتماعي ِ Sécurité Sociale فرانسه مطالعاتي انجام دهد . بعد از بازگشت به ايران ، گزارش ِ مفصلي تهيه کرد و در اين گزارش خواندم که يکي از پيشنهاداتش ، تغيير نام ِ سازمان ِ بيمه هاي ِ اجتماعي ، به سازمان ُ تامين ُ اجتماعي کارگران بود که چندي بعد جامهء عمل به خود پوشيد و برياست ِ ادارهء جديدالتاسيس ( ادارهء بيمه هاي ِ جديد ) که باحتمال ، بنايش به پيشنهاد ِ خود ِ او بود ، برگزيده شد .

در همين ايام با فريدون ِ گيلاني جنگ ِ ادبي ِ " جگن " را بيرون دادند که از آن چهار شماره ( کتاب ) در آمد *7 .  و با همين گيلاني و حدودا  در  همين ايام ، کتاب ِ  "  نموداري از شعر ِ امروز ِ ايزان " ( معرفي ِ اشعار ِ شاعران ِ معاصر ، همراه با چند نقد ) را چاپ کردند .

 دفيفا بياد ندارم که در چه سالي ، بين ِ 42 و 45 – احتمالا در 45 - ، در آزمون ِ سراسري ِ دانشگاهها شرکت کرد و در رشتهء زبان ِفرانسه حائز ِ رتبهء اول شد ( در آنزمان عکس ِ شاگردان ِ اول ِ رشته هاي ِ مختلف را در روزنامه ها منتشر مي کردند ) . و در رشته حقوق ِ قضائي هم قبول شد و همين رشته را انتخاب کرد .

در سال ِ 1344 ، کمي بعد از برگشت به ايران ، اولين دفتر ِ اشعارش را با نام ِ آخرين همسفر به سرمايهء شخصي به چاپ رساند و پخش آنرابه عهدهء انتشارات ِ انديشه ( خيابان ِ شاه آباد ِ سابق ) گذارد .

در همين خانه و در همين سالها ، فعاليتهاي ِ ادبي ِ فريدون شدت گرفت و رفن و آمدهاي ِ دوستانش بيشتر و بيشتر .

واما فعاليتهاي ِ ادبي فريدون ، به گفتهء خود ِ او ، از 17 سالگي آغاز شد :

"  کمتر از 17 سال داشتم که اولين شعرم در صفحات ِ " ادبي ِ ايران ِ ما " که زير نظر ِ فريدون ِ توللي اداره مي شد ، انتشار يافت و  حدودا در همان حوالي اولين  ترجمه ام ، دو شعر از Rosnard [ ژيل رونار ] ، شاعر ِ قرن ِ شانزده فرانسه ،  در "بامشاد " به  سردبيري ِ شاملو ( که آن وقت ها اورا فقط به نام مي شناختم ) [...] " *8

       تا آنجا که من ديده ام و مي دانم ، نوشته ها ( نقد ِ ادبي ) ، اشعار و ترجمه هاي ِ بيشماري *9 را در نشريات ِ مختلف ، از جمله در : ايران ِ ما ، بامشاد ، فردوسي ( به سردبيري ِ شاملو و بعدها محمود ِ عنايت و کمنر يا اصلا در دورهء عباس ِ پهلوان ) ، آسياي ِ جوان ، ماهنامهء اطلاعات ( به سردبيري ِ شاملو ) ، کتاب ِ هفته ( بيشتر در دوران ِ شاملو و محسن ِ هشترودي و کمتر يا اصلا در دوران ِ علي اصغر ِ حاج سيد جوادي  و به. آذين ) ، انتقاد ِ کتاب ، هنر و سبنما ، آژنگ ( مسئول ِ بخش ِ ادبي فرهنگ ِ فرهي)، بازار ( بعدها با نام ِ سايبان و هردو زير ِ نظر ِ محمد تقي ِ صالح پور ) ، آرش ( در دوران ِ اسلام ِ کاظميه و شايد هم در دوران ِ سيروس  طاهباز ) ، ّبارو *10 ، خوشه، نگين (عنايت ) و... گاه بانام ِ مستعار ِ ف. (الف ) شاهين ، گاه بي نام و در اکثر ِ موارد با امضاي ِ فريدون ِ ايل بيگي منتشر کرد .
تا زمانيکه خوشه در مي آمد ، تمام ِ بعد از ظهر ها و بخشي از شبهايش را ، بعد ار کار ِ روزانه اش در بيمه هاي ِ اجتماعي ، در همکاري با شاملو در دفتر ِ خوشه ( پشت ِ بهارستان ، نزديک به سازمان ِ برنامه ، کوچهء صفيعليشاه ؟ ) ميگذراند و هرگاه که مدرسه نداشتيم ، مرا و يا برادرم ، حسين را با خود مي برد .

ترجمهء مرديکه به شيکاگو رفت از ريچارد رايت را انتشارات ِ اشرفي (باحتمالِ زياد در سال ِ 45 ) بيرون داد و سقراط ِ مجروح از برشت (ترجمه : تقرير از هوشنگ ِ ازبيجاري ، تحرير از فريدون ِ ايل بيگي ) را در سال ِ 48 انتشارات ِ پيام . پيش از ترک ِ ايران ، جنوب  (بگمانم از ژولين گرين ) و عنکبوت ( از هانري ترويا ) را در اختيار ِ انتشارات ِ بامداد قرار داد و اين انتشارات حتي در صفحات ِ داخلي ِ کتابهايش ، خبر از " بزودي منتشر مي شود " شان ميداد و من نمي دانم که بالاخره آنها را چاپ کرد يا نه .

در سال ِ 46 , کمي پيش و لختي بعد از جنگ ِ ژوئن ِ 67 اعراب و اسرائيل ، شبها ، بعد از اتمام ِ کارش در بيمه هاي ِ اجتماعي ، در سرويس خارجي کيهان ، به ترجمهء مقالاتي از خبرگزاري ها ميپرداخت و من هنوز دستخط ِ چند تائي از اين ترجمه هارا دارم .

دراين سالها ، تقريبا با اکثر ِ کساني که در شعر و ادب سرشناس بودند ، اگر نه دوستي ، لااقل آشنائي داشت . غالبا آنهارا در کافهء نادري ، کافه فيروز ( که روز هاي ِ محفل ِ آل ِ احمد و روزهاي ِ محفل ِ شاملو راداشت و صاحب يا گارسونش پير ِمرد ِ ارمني ِ بشاش و چه شکلات هاي ِ گرم و نابي داشت ! ) و شبها در هتل ِ مرمر مي ديد و يا به خانه مان مي آمدند *11 .

در سال ِ 1349 ، تنها با پانصد تومان ، بي آنکه آشنائي در فرانسه داشته باشد و يا جائي براي ِ زيست و کاري براي ِ گذران ِ زندگي ، راهي ِ اين کشور شد و از اينجا دورهء دوم ( يا تازهء ) زندگي ِ او آغاز مي شود ...

از اين دوره ، گفتني بسيار بسيار ست که نه جايش اينجاست و نه زمانش اکنون !

پايان ِ موقت

کيهان چاپ ِ لندن ،  اکتبر 2000

در روزنامهء فرانسوي ِ " لوموند "    Le Monde ، در دو نوبت به تاريخ هاي ِ 28 و 30 سپتامبر 2000 منتشر شد

توضيحات

*1. اين عنوان ، برداشت ِ آزادي ست از لبريختهء شمارهء 39 يدالله رويائي ، آنجا که مي گويد : " در آب دانشي ست / وقتي که مي رود..." ( لبريخته ها ، انتشارات ِ نويد ِ شيراز ، چاپ ِدوم ، 1371 ، ص 49 ) .
*2. وقني که مي گويم " با مدد از خاطراتم ... " ، اين بدان معناست که تحقيقي تاريخي و متکي بر داده ها و موازين علمي نيست ؛  خاطره، گاه ، بامرور ِ زمان " مي لنگد " و بهمين خاطر در بسياري از موارد " بگمانم " مي آورم - چراکه ممکنست که نام ِ افراد و اماکن و يا سال ِ وقايع را بدرستي نيآورده باشم .
*3. در نامه اي به دوستي به تاريخ ِ 22 ژوئن ِ 1998 مي نويسد : " ... من که توفانها را پشت ِ سر گذاشته ام ، نمي دانم چرا به اين امواج ِ کوچک اشازه مي کنم . اصلا نمي دانم چرا از خود سخن مي گويم - از اين " من " که ذرهء ناچيزيست در مقابل ِ عظمت ِ جهان ِ هستي . آنچه برمن مي گذرد [...] درمقابل ِ آنچه به تعداد ِ بيشماري از انسانها مي گذرد ، قطره ايست در مقابل ِ يک اقيانوس :

گراز محنت ِ ديگران بي غمي

 نشايد که نامت نهند آدمي

پوسته هارا که کنار بزني اين چيزيست که به گمانم مادر گذشته مي جستيم (برخي براستي و محک ِ تجربه نشان داد که بسياري به دروغ - همان داستان ِ با طناب ِ پوسيده به ته چاه رفتن ) و من هنور ، نه از آن طريق ِ به بن بست رسيده [...] ، به گونه اي ديگر ، در جستجوي ِ آنم . درمقابل ِ سرنوشت ِ ديگران بي تقاوت نبودن ، آدم شدن . "
*4. واين صفات را تا آخر ِ عمر داشت . اين را فقط نزديکانش نمي گويند ، حتي دوستان ِ دور و نزديکش مي گويند . ار جمله : " حس ِ من نسبت به فريدون خيلي بيشتر از آن چيزهائيست که تعريف پذيرند . گاهي اوقات نگفتهء چيزها بيشتر از گفته شان حرف مي زنند . شرافت و حجب اورا (بخصوص اين آخري را ) دور و بري هاي ِ ما در آن زمان نداشتند ويا لااقل به آن اندازه ها نداشتند . " ( از نمابر ِ آقاي ِ يدالله رويائي به من به تاريخ ِ 12 نوامبر 2001 ) . ويا در نامهء بي تاريخ ِ يکي از دوستانش - حوالي ژوئيهء 1998؟ - ، مي خوانيم : " [...] ترا به خودت ، به گذشته ات ، به کارهايت و به صميميت و صفايت ارجاع [مي] دهم . براي ِ من تو از همان معدودي هستي که زندگي بخاطرشان مي ارزد - تک چراغ هائي در ظلمت ِ فراگير . "
*5. کلاس ِ دوم با سوم ِ ابتدائي بودم وبخوبي بياد دارم که اگرچه مرکز ِ تظاهرات در ميدان ِ بهارستان بود ، اما تا محلهء ما ، شاهپور/راه آهن هم آمده بود - با اين شعار ِ اصلي : " با خون ِ خود نوشتم : يامرگ يا مصدق ! "
*6. در همين خانه بود که شاملو ، درپي ِ مشکلاني بعد از جدائي ازهمسر ِ دومش ، سه چهار ماهي باما زندگي کردو هرگز از خانه بيرون نميرفت و اين ، اگر اشتباه نکنم ، همزمان بود با 15 خرداد42 . فريدون در سال ِ 39 با شاملو آشنا شد و اين آشنائي به دوستي ِ عميقي گرائيد . به مدت ِ بيش از 10 سال از تمام ِ دوستان ِ ادبي ِ قديمي اش ، از جمله شاملو ، فاصله گرفت و تنها در سالهاي ِ 60 بود که روابط ِشان دوباره برقرارگرديد . فريدون در نامه اي به " احمد ِ عزيز " ، به تاريخ ِ 22 ژوئن 1998 ، از جمله چنين نوشت : " وه ! چه دوراني گذشت . تو و من هم زنجير بوده ايم ، و دو قرباتي ِ سرنوشت [...] بعد از لسان الغيب ، حافظ ، گمان نمي کردم که کسي بتواند در زبان ِ فارسي معجزه کند . مدتهاست که ميدانم اشتباه کرده ام : حافظ ِ زمان ، معجزه گر ِ جديد ِ اين زبان ، نامش احمد ِ شاملو ست "

و شاملو ، در کتاب ِ " لورکا ، ترانه هاي شرقي و اشعار ديگر ، ترجمهء احمد شاملو ، سازمان انتشاراتي ، فرهنگي و هنري ابتکار ، چاپ اول 1359 " را اين گونه براي ِ فريدون امضاء کرد : " براي فريدون عزيز ، رفيق هميشه . 19.11.59 "

*7. فريدون ِ گيلاني ، بعد از سال ِ 57 ، يک کتاب ِ ديگر ( همراه با آربي آوانسيان ، سعيد ِ سلطانپور و ناصر ِ رحماني نژاد ) از " جگن " را منتشر کرد . 

*8. به نقل از نامهء به تاريخ ِ 22 مه 1997 فريدون به " ژ " و " ب " ( از دوستان ِ خيلي خوبش که فريدون به شدت به آنها علاقه داشت ) . 

*9. از جمله از : پل والري ، آندره ژيد ، آندره بروتون ، شارل بودلر ، سارتر ، آلبر کامو ، چخوف ، ژيل رُنار ، فرانتس کافکا ، لورکا ، روبر مرل ، ريچارد رايت ، ماکس برود ، مارتن دو گار ، تادوش نوواکوفسکي ، مالارمه ، داستايوسکي ، تولستوي ، ژولين گرين ، ادگار آلن پو ، بالزاک ، هانري ترويا ، آراگون و بسياري نامهاي ِ آشنا و نا آشنا ...

*10. گردانندگان ِ اصلي  بارو ، شاملو  ( با = بامداد )  و  ( رو = رويائي )  بودند ،  اما فريدون از ابتدا تا انتها ( سه شماره بيشتر در نيآمد ) و گام به گام با آنها بود و بنوعي کاري سه نفره بود .من خود شاهد بودم که براي ِ در آوردن ِ شمارهء اولش ، سه شبانه روز نخوابيدند و بعد از اينمدت ، براي ِ استراحتکي ، يکي دو ساعته ، به خانهء ما آمدند .

رويائي خوشبختانه در ميان ِ ماست و اگر گفته ام برخلاف ِ واقعيت است مي تواند توضيح بدهد . ( بعد از نوشتن ِ اين مطلب ، از آقاي ِ رويائي از طريق ِ نما بر (فاکس) درخواست کردم تا نظر ِ خودرا بگويند و بقول ِ معروف " تنها به خانهء قاضي " نرفته باشم . جواب ِ ايشان را در اينجا مي آورم : " در مورد ِ بارو و همکاريهاي او نظر ِ شما درست است . ولي چون نسخه هاي ِ بارو دراينجا ندارم يادم نميآيد به مطالبي که فريدون همکاري کرده بود اشاره کنم."

*11. از کساني و نامهائي که بيادم مانده است ( نامهاي ِ با حروف ِ درشت ، کساني بودند که مرنب و گاه هر شب و هر روز ، و مابقي بندرت يا کمتر : ) منوچهر ِ آتشي ، نصرت ِ رحماني ( که با خط ِ زيبايش - لااقل از نگاه ِ کودکانه ام - ، بروي ِ ديوار ِ گچي ِ اتاق ِ فريدون ،  اين گفتهء  سارتر  از کتاب ِ دستهاي ِ آلوده را نوشته بود  : " آلوده تر از دستهاي ِ آلوده ، دستهاي ِ شسته از همه چيز است! " ) ، احمد ِ شاملو، مظفر و يدالله رويائي ، محمود کيانوش ، حسن ِ قائميان ، صفدر ِ تقي زاده ، محمود ِ عنايت ، غلامحسين ِ ساعدي ، بهرام ِ اردبيلي ، پرويز ِ شاپور ، ( و شايد سيروس ِ طاهباز ، اسلام ِ کاظميه ، نجف ِ دريا بندري ) ، فريدون ِ گيلاني ، نوذر ِ پرنگ ، روستا باختري ( نويسندهء افغاني ِ مقيم ِ ايران در آنزمان و اکنون در آلمان ) م. آزاد ، منوچهر نيستاني